  |
 |
             |
 |
 |
ประวัติการศึกษาของคณะสงฆ์
ในประเทศไทย
พระสงฆ์สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
มีหน้าที่สืบทอดพระพุทธศาสนาโดยตรง ดังนั้นจึงจำเป็นต้องศึกษาพระปริยัติธรรม
ให้เข้าใจอย่างถ่องแท้ เพื่อที่จะสามารถนำพระธรรมคำสั่งสอนทั้งมวล
ในพระพุทธศาสนาไปถ่ายทอดให้พระภิกษุรุ่นใหม่ สามเณร พุทธศาสนิกชน
ตลอดจนผู้ที่สนใจพระพุทธศาสนาโดยทั่วไปอย่างมีประสิทธิผลและไม่ผิดเพี้ยน
คำว่า ปริยัติ แปลว่า การศึกษาหรือ การเล่าเรียน ดังนั้น การศึกษาพระปริยัติธรรมหรือการกล่าวว่า
พระปริยัติธรรม จึงหมายถึงการศึกษาหรือการเล่าเรียนพระพุทธศาสนาทั้งภาคทฤษฎีและปฏิบัติ
โดยเหตุนี้ในพระพุทธศาสนาจึงมีเรื่องสำคัญที่จะต้องจัดทำ อยู่
๒ ประการเรียกว่า ๑.
คันถธุระ หมายถึง การศึกษาธรรมจากพระไตรปิฎก ซึ่งประกอบด้วยพระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก
และพระอภิธรรมปิฎก ๒.
วิปัสสนาธุระ หมายถึง หมายถึงการศึกษาธรรมภาคปฎิบัติ ได้แก่ การเจริญภาวนา ฝึกจิตให้สงบเป็นสมาธิ เมื่อจิตสงบเป็นสมาธิแน่วแน่แล้วย่อมเกิดปัญญารู้แจ้งธรรมทั้งปวงที่ศึกษาจากพระไตรปิฎก
แม้จะมีหลักฐานปรากฎว่า พระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท ได้เข้ามาสู่ประเทศไทย
ตั้งแต่ราว พ.ศ.๓๐๓ ก็ตามแต่การศึกษาพระปริยัติธรรมของคณะสงฆ์
ซึ่งมีหลักฐานปรากฎแน่ชัดนั้น เริ่มตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. ๑๘๐๐
ในสมัยสุโขทัย เป็นราชธานี และมีการเปลี่ยนแปลงมาโดยลำดับซึ่งอาจกล่าวไว้โดยย่อดังนี้ สมัยสุโขทัย
มีการศึกษาพระปริยัติธรรมโดยใช้พระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลีจากลังกาเป็นตำราเรียน
ต่อมาจึงมีการแปลพระไตรปิฎกจากภาษาบาลีเป็นภาษาขอม(หรือ อักษรขอม)
จารึกลงในใบลาน ทั้งนี้เพราะในสมัยนั้นไทยได้รับอิทธิพลจากเขมรในด้านอักษรศาสตร์
จึงมีความรู้ความเชี่ยวชาญอักษรขอมมาก การศึกษาพระปริยัติธรรมในสมัยนี้ได้รับความสนพระทัยจากพระมหากษัตริย์เป็นอันมาก
โดยเฉพาะอย่างยิ่งพระเจ้าลิไท ถึงขนาดทรงพระราชนิพนธ์ เตภูมิกถา ซึ่งเป็นวรรณคดีทางพระพุทธศาสนาชิ้นสำคัญของไทย
ทั้งยังได้ทรงอุทิศพระมหาปราสาท ให้เป็นสถานศึกษาเล่าเรียนพระปริยัติธรรมแก่พระภิกษุสงฆ์ด้วย
แต่ไม่ปรากฎหลักฐานว่ามีการสอบเลื่อนชั้น หรือวิทยฐานะแต่ประการใด สมัยกรุงศรีอยุธยา
ในสมัยนั้นพระมหากษัตริย์ทรงส่งเสริมและทรงอุปถัมภ์การเล่าเรียนพระปริยัติธรรม
ทรงโปรดฯให้มีการสอบพระปริยัติธรรมเป็นทางการ มีการยกย่องพระภิกษุ
ผู้สอบผ่านให้มีวิทยฐานะและสมณศักดิ์ เป็น พระมหา นำหน้าชื่อโดยมีการจัดชั้นเรียนเป็น ๓ ระดับคือ บาเรียนตรี บาเรียนโท
และบาเรียนเอก (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ได้ทรงเปลี่ยนคำว่า
บาเรียน มาเป็น เปรียญ เพื่อให้รัดกุมและทันสมัย) สมัยกรุงรัตนโกสินทร์
พระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ทรงส่งเสริมและปรับปรุงการศึกษาพระปริยัติธรรมอย่างจริงจัง
และทรงถือว่า การสอนพระปริยัติธรรมของพระภิกษุสามเณร เป็นราชการแผ่นดินอย่างหนึ่งด้วย
ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้มีการปรับปรุงพระปริยัติธรรม
โดยขยายชั้นเรียน จนถึงบาเรียน ๙ ประโยค ซึ่งเป็นประโยคสูงสุดของหลักสูตรภาษาบาลี
พระมหากษัตริย์ พระราชทานพัดยศให้ตั้งแต่ผู้สอบได้บาเรียน ๓
ประโยคขึ้นไป พร้อมไตรจีวรและมีสมณศักดิ์เป็นพระมหา
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าอยู่หัว ได้มีการส่งเสริมพระปริยัติธรรมของคณะสงฆ์ให้กว้างขวางยิ่งขึ้นอีก
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ
ในรัชกาลที่ ๕ ทรงมีบทบาทสำคัญยิ่งในการจัดระเบียบการศึกษาพระปริยัติธรรมของคณะสงฆ์
ทรงพัฒนาแผนการศึกษา โดยทรงจัดแบ่งชั้นเรียนกำหนดหลักสูตร ทรงสร้างและปรับปรุงตำราเรียนขึ้นใหม่
โดยปรับปรุงพระไตรปิฎกภาษาบาลีมาใช้อักษรไทยเขียนลงในสมุด ทรงเปลี่ยนแปลงการสอบไล่จากการแปลปากเปล่า
มาเป็นการสอบข้อเขียน
แผนการศึกษาพระปริยัติธรรมของคณะสงฆ์ที่ปรับปรุงใหม่และใช้มาจนถึงปัจจุบัน
แบ่งออกเป็น ๔ แผนก คือ ๑.
แผนกธรรม ๒.
แผนกบาลี ๓.
แผนกสามัญศึกษา ๔.
แผนกอุดมศึกษา
แผนกธรรม
การเรียนการสอนวิชาพระพุทธศาสนา อยู่ในความรับผิดชอบของแต่ละสำนักเรียน
(วัดที่มีการเรียนการสอนนักธรรมและบาลี) โดยดำเนินการตามนโยบายของคณะกรรมการการศึกษาของคณะสงฆ์
ดังนั้น แผนกธรรมจึงมีหน้าที่รับผิดชอบเฉพาะเรื่องการสอบแผนกธรรมอาจจำแนกได้ดังนี้
๑)การบริหารงาน หน่วยงาน ซึ่งทำหน้าที่บริหารแผนกธรรม
เรียกว่า กองธรรม มีหน้าที่ในการออกข้อสอบ ตรวจข้อสอบ
ประกาศผลการสอบและเก็บรักษาสถิติเกี่ยวกับการสอบนักธรรมของผู้เข้าสอบ
ทั่วประเทศ การสอบที่จัดขึ้นแต่ละครั้งเรียกว่า สอบธรรมสนามหลวง มีการสอบปีละ ๑ ครั้ง
๒)ผู้บริหาร ตำแหน่งผู้บริหารสูงสุดของกองธรรมเรียกว่า
แม่กองธรรม พระมหาเถระผู้ดำรงตำแหน่งแม่กองธรรมในปัจจุบันคือ พระสุธรรมาธิบดี เจ้าอาวาสวัดราชาธิวาสวิหาร
๓) โครงสร้างการบริหารงาน ตำแหน่งหน้าที่และผู้ดำรงตำแหน่งในกองธรรม
(พ.ศ.๒๕๔๐) แสดงได้ด้วยแผนภูมิด้านซ้าย หลักสูตร
หลักสูตรการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกธรรมมี ๒ ประเภท คือ
๑)นักธรรม เป็นหลักสูตรสำหรับบรรพชิต เรียกผู้เรียนหรือผู้สอบว่า
นักธรรม
๒)ธรรมศึกษา เป็นหลักสูตร สำหรับคฤหัสถ์เรียกผู้เรียนหรือผู้สอบว่า
ธรรมศึกษา
หลักสูตรการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกนักธรรมทั้ง ๓ ระดับ แสดงด้วยแผนภูมิดังนี้
บรรพชิต
คฤหัสถ์ นักธรรมเอก
ธรรมศึกษาเอก นักธรรมโท
ธรรมศึกษาโท นักธรรมตรี
ธรรมศึกษาตรี
ผู้ที่สอบนักธรรมหรือธรรมศึกษาตรีในสนามหลวงได้แล้ว จึงมีสิทธิ์เข้าสอบนักธรรมโทหรือธรรมศึกษาโท
เมื่อสอบได้ชั้นโทหรือธรรมศึกษาโท ในสนามหลวงแล้วจึงมีสิทธิ์สอบชั้นเอกตามลำดับ
หลักสูตรนักธรรมและธรรมศึกษาที่ยุติในปี พ.ศ.๒๕๔๐ ได้กำหนดวิชาและหนังสือเรียนไว้ดังนี้ นักธรรมชั้นตรี
๑.เรียงความแก้กระทู้ธรรม ใช้หนังสือพุทธศาสนสุภาษิตเล่ม ๑ ๒.ธรรม ใช้หนังสือนวโกวาท แผนกธรรมวิภาค และคิหิปฎิบัติ ๓.
ตำนาน แก้ปัญหาอนุพุทธประวัติ ใช้หนังสืออนุพุทธประวัติเล่ม ๑-๒-๓
ปฐมโพธิ พระนิพนธ์ในสมเด็จพระสังฆราช(สา ปุสฺสาเทว) ศาสนาพิธี
เล่ม ๓
๔.วินัย ใช้หนังสือนวโกวาท แผนกวินัยบัญญัติ และวินัยมุขเล่ม ๑ นักธรรมโท
๑.เรียงความแก้กระทู้ธรรม ใช้หนังสือพุทธศาสนสุภาษิต เล่ม ๒ ให้แต่งเป็นทำนองเทศนาโวหารยกสุภาษิตอื่นมาอ้าง
๒ แห่ง ไม่ให้ซ้ำกัน เรียงเชื่อมความให้สืบเนื่องติดต่อกันสนิท
๒.ธรรม แก้ปัญหาธรรมวิภาคพิศดารออกไป หลักสูตรใช้หนังสือธรรมวิภาคปริเฉทที่
๒
๓.ตำนาน แก้ปัญหาอนุพุทธประวัติ ใช้หนังสืออนุพุทธประวัติ และพุทธานุพุทธประวัติอันกล่าวเฉพาะประวัติพระสาวก
สังคีติกถา
ปฐมสมโพธิ พระนิพนธ์ในสมเด็จพระสังฆราช(สา ปุสฺสาเทว)
และศาสนพิธี เล่ม ๒
๔.วินัย ใช้หนังสือนวโกวาท แผนกวินัยบัญญัติและวินัยมุข เล่ม ๑
นักธรรมชั้นเอก
๑.เรียงความแก้กระทู้ธรรม ใช้หนังสือพุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๓ ให้แต่งเป็นทำนองเทศนาโวหาร
ยกสุภาษิตอื่นมาอ้าง ๓ แห่ง อย่าให้ซ้ำกัน เรียงเชื่อมความให้สืบเนื่องติดต่อกันสนิท
๒.ธรรม ปัญหาธรรมโดยปรามัตถเทศนา ใช้หนังสือธรรมวิจารณ์ ส่วนปรมัตถปฎิปทาและสังสารวัฎ
สมถกรรมฐาน วัปัสสนากรรมฐาน มหาสติปัฎฐาน คิริมานนทสูตร
๓.ตำนาน แก้ปัญหาพุทธานุพุทธประวัติ กับข้อธรรมในท้องเรื่องนั้นใช้หนังสือพุทธประวัติ เล่ม ๑-๒-๓ ปฐมสมโพธิ พระนิพลธ์ในสมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสาเทว) พุทธานุพุทธประวัติ อนุพุทธประวัติ พระปฐมสมโพธิกถา พระนิพนธ์ในสมเด็จ พระมหาสมณจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ๔ .วินัย แก้ปัญหาวินัยมีสังฆกรรมเป็นต้นหลักสูตรใช้หนังสือวินัยมุขเล่ม
๓ ธรรมศึกษาชั้นตรี
เรียงความแก้ความกระทู้ธรรม
และตำนาน ใช้หลักสูตรธรรมหลักสูตรนักธรรมชั้นตรี ส่วนวินัย ใช้หนังสือเบญจศีลเบญจธรรมอุโบสถศีล
ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ญาณวรเถร)
ธรรมศึกษาชั้นโท
ใช้หลักสูตรนักธรรมชั้นเอก
เว้นวินัย แผนกบาลี
แผนกบาลีมีหน้าที่เกี่ยวข้องเฉพาะเรื่องการสอบบาลีของคณะสงฆ์ทั่วประเทศ
การทำงานของแผนกบาลีจำแนกได้ดังนี้ ๑)การบริหารงาน
หน่วยงาน ซึ่งทำหน้าที่บริหารในแผนกบาลี เรียกว่า กองบาลี มีหน้าที่ในการออกข้อสอบ และเก็บรักษาสถิติด้านการสอบบาลี
การสอบที่จัดขึ้นแต่ละครั้ง เรียกว่า สอบบาลีสนามหลวง
๒) ผู้บริหาร ตำแหน่งผู้บริหารสูงสุดของกองบาลี
เรียกว่า แม่กองบาลี พระมหาเถระผู้ดำรงตำแหน่งแม่กองบาลีในปัจจุบันคือ สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์
วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ
๓) โครงสร้างการบริหารงาน ตำแหน่งหน้าที่และผู้ดำรงตำแหน่งในกองบาลี(พ.ศ.๒๕๔๐)
๔) หลักสูตร หลักสูตรการศึกษาพระปริยัติธรรม แบ่งออกเป็น
๙ ระดับ ตั้งแต่ประโยค ๑-๒ จนถึงประโยค ๙ หลักสูตรพระปริยัติธรรม
แผนกบาลี ในปัจจุบันได้กำหนดวิชาและหนังสือเรียนไว้ดังนี้คือ
ประโยค ๑-๒ และเปรียญตรีปีที่ ๑
๑.วิชาบาลีไวยากรณ์ ใช้หนังสือบาลีไวยากรณ์ ๔ เล่มเป็นหลัก
๒.วิชาแปลมคธเป็นไทย แปลโดยพยัญชนะและแปลโดยอรรถ ใช้หนังสือ ธัมมปทัฏฐกถาภาคที่
๑-๔
เปรียญธรรมประโยค ๓
๑.วิชาบาลี ใช้หนังสือบาลีไวยากรณ์ ๔ เล่มเป็นหลัก
๒.วิชาสัมพันธ์ไทย ใช้เนื้อหาในหนังสือธัมมปทัฎฐกถาภาคที่ ๕-๘
๓.วิชาแปลมคธเป็นไทย แปลโดยพยัญชนะและแปลโดยอรรถ ใช้หนังสือธัมมปทัฎฐกถาภาคที่
๕-๘
๔.
วิชาบุรพภาค ไม่มีหนังสือใช้เป็นหลักสูตรแน่นอน ส่วนมากจะเป็น(ข้อเขียนไทย)
การเขียนจดหมายราชการหรือประกาศ
เปรียญธรรมประโยค
๔
๑.วิชาแปลไทยเป็นมคธ ๒.วิชาแปลมคธเป็นไทย
เปรียญธรรมประโยค
๕
๑.วิชาแปลไทยเป็นมคธ ๒.วิชาแปลมคธเป็นไทย
เปรียญธรรมประโยค
๖
เปรียญธรรมประโยค
๗
|
